Archive for the ‘polityka’ Category

Stany Zjednoczone – państwo federacyjne

Dzisiejszy kształt ustrojowy USA jest ściśle związany z historią tego państwa. Jego kolebką było trzynaście angielskich kolonii, usytuowanych na wschodnim wybrzeżu kontynentu. Od samego początku przynależność do konkretnego stanu była dla Amerykanów znacznie istotniejsza niż fakt, że wszyscy razem tworzą większy organizm państwowy. Bardzo dobitnie zilustrowała to wojna secesyjna – pierwsza i ostatnia wojna domowa na terenie Stanów Zjednoczonych, podczas której doszło do starcia kolonii północnych i południowych (które poróżniły się w kwestii podejścia do problemu niewolnictwa). Obecnie w skład USA wchodzi 50 stanów – 48 usytuowanych w zbitej grupie na kontynencie, a także Alaska (granicząca z Kanadą i Rosją) oraz wyspy Hawaje (każdy z nich jest podzielony na mniejsze jednostki administracyjne, najczęściej są to hrabstwa). W każdym ze stanów obowiązuje odrębne prawo – tylko nieliczne zarządzenia federalne, ustanawiane w stolicy, są respektowane wszędzie. Na czele każdego stanu stoi gubernator, odpowiadający rangą i kompetencjami głowie całego państwa (ale oczywiście w mniejszym zakresie). Jest to osoba pełniąca funkcje władzy wykonawczej, rozporządzająca miejscowymi siłami zbrojnymi (Gwardią Narodową), posiadająca prawo łaski. Na stanowisko gubernatora rozpisywane są bezpośrednie wybory – wybrany polityk urzęduje przez cztery lata.

Władza sądownicza w USA

Wymiar sprawiedliwości, funkcjonujący w USA, odznacza się znacznie większą swobodą w traktowaniu prawa, niż ma to miejsce w państwach europejskich. System prawa w Stanach Zjednoczonych ma charakter precedensowy – jeżeli w zapisach prawnych brak podstaw, by rozsądzić daną sprawę, sąd jest w zasadzie zobligowany do stworzenia normy prawnej, regulującej ten konkretny przypadek. W przyszłości ten właśnie precedens będzie podstawą, do której będą odwoływać się sędziowie zajmujący się podobnymi problemami. Co więcej, sąd ma prawo do samodzielnego interpretowania aktów Kongresu oraz analizowania konstytucji (zwłaszcza pod kątem legalności jej zapisów). Sędziowie federalni, pracujący w sądach różnych instancji (dystryktowych i apelacyjnych, w tym cywilnych i karnych) na terenie całego państwa, są mianowani przez parlament – jedynie w wyjątkowych sytuacjach, gdy z jakiejś przyczyny stanowisko zostanie opuszczone, dopuszczane jest mianowanie sędziego przez prezydenta. Sąd Najwyższy, stanowiący ostateczną instancję odwoławczą, jest tworzony wskutek decyzji Kongresu. Wszyscy sędziowie pełnią swoje funkcje dożywotnio, z zajmowanego stanowiska można usunąć ich wskutek procedury podobnej do tej, która pozbawia urzędu prezydenta. Według zwykłej kolei rzeczy, sędziowie pracują w wymiarze sprawiedliwości bezterminowo, często nawet dożywotnio.

Czynne prawo wyborcze w Stanach Zjednoczonych

Możliwość uczestniczenia w powszechnych, bezpośrednich wyborach, których celem jest wyłonienie grona osób sprawujących władzę w kraju, jest jednym z podstawowych praw obywatela w każdym praworządnym państwie. Zasadniczą kwestią jest jednak to, kogo konstytucja danego kraju uznaje za osobę godną posiadania tego miana i płynących z niego przywilejów. W przypadku Stanów Zjednoczonych zagadnienie praw obywatelskich było przez długi czas tematem trudnym, przede wszystkim ze względu na wielokulturowość tego państwa, a także uwarunkowania historyczne. Początkowo czynne prawo wyborcze posiadali jedynie wolni mężczyźni rasy białej. W 1865 roku XIII poprawka do konstytucji formalnie znosiła niewolnictwo, ale dopiero kilka lat później, w myśl kolejnej poprawki, zakazano dyskryminowania mieszkańców USA ze względu na kolor skóry. Afroamerykanie uzyskali prawa wyborcze niemal sto lat później. Przez długi okres czasu palącą kwestią było także zagadnienie uczestnictwa kobiet w życiu publicznym – dzięki wysiłkom amerykańskich sufrażystek, kobiety mieszkające w USA jako pierwsze na świecie otrzymały prawo wyborcze (na terytorium stanu Wyoming stało się to już w 1869 roku; poprawka do konstytucji, uprawniająca wszystkie Amerykanki do głosowania, weszła w życie w 1920 roku). Ciekawostką jest fakt, że przywilej wyborczy jest odbierany obywatelom, którzy zalegają z płaceniem podatków.

Proces legislacyjny w amerykańskim Kongresie

Prawo inicjatywy ustawodawczej przysługuje jedynie kongresmenom, a inspiracja do stworzenia danego projektu może płynąć zarówno z dążeń partii, aktualnych czynników składających się na sytuację w państwie, jak i z osobistych doświadczeń deputowanych (świadczących na przykład o luce w systemie prawnym). Autorami proponowanych ustaw są często specjalne sztaby, a nawet naukowcy lub specjalni przedstawiciele interesów społeczeństwa. Osoba, która zgłasza nowy projekt podczas posiedzenia Kongresu, staje się za niego automatycznie odpowiedzialna – jej obowiązkiem jest pozyskanie zwolenników dla swojej inicjatywy. Już sama nazwa nowej ustawy jest często obiektem sporów i dyskusji – jej brzmienie jest sygnałem, jakiego rodzaju zmian można się po niej spodziewać, co często stanowi pretekst do zgłoszenia sprzeciwu przez środowiska zainteresowane daną sprawą. Każdy projekt oznaczony jest symbolem, informującym gdzie została przygotowana ustawa. Ponadto dzieli się je na te dotyczące zagadnień ogólnych i prywatnych (należą do nich na przykład sprawy imigracji, czy naturalizacji). Kresem istnienia danej ustawy jest jej przyjęcie większością głosów przez obie izby Kongresu oraz podpisanie przez prezydenta – z tą chwilą staje się oficjalnie prawem, obowiązującym na terenie Stanów Zjednoczonych Ameryki Północnej.

Amerykańska Izba Reprezentantów

Poza oczywistymi kompetencjami niższej izby parlamentu, do których należy przede wszystkim tworzenie projektów ustaw, organ ten zajmuje się także innymi ważnymi kwestiami. W razie zaobserwowania wad w działaniu całego państwowego ustroju, reprezentanci mają prawo do wprowadzania zmian do ustawy zasadniczej (warunkiem ich zatwierdzenia jest oczywiście uzyskanie odpowiedniej przewagi w głosowaniach nad nowymi projektami). W mocy Izby leży sformułowanie oskarżenia prezydenta (lub innych wysoko postawionych urzędników, chronionych przez immunitet), Kongresmeni mają wolną rękę w prowadzeniu śledztw i przesłuchań, mających na celu odparcie lub potwierdzenie zarzutów. Izba Reprezentantów może odegrać kluczową rolę podczas wyborów prezydenckich – wskazuje zwycięzcę, jeżeli żaden z kandydatów nie uzyska wymaganej większości głosów Kolegium Elektorskiego (pod uwagę brani są wtedy trzy osoby, które uzyskały największe poparcie wśród Elektorów). Skład ilościowy Izby Reprezentantów nie jest ściśle określony przez żadne przepisy – Konstytucja gwarantuje, jedynie że skład ma odzwierciedlać liczbę mieszkańców poszczególnych stanów (oficjalne dane na ten temat mają pochodzić z przeprowadzanych spisów ludności). Reprezentantem może zostać każdy obywatel Stanów Zjednoczonych (posiadający je przez minimum siedem lat), który ukończył 25 rok życia.

Wyższa Izba Kongresu

W Senacie Stanów Zjednoczonych zasiadają deputowani, którzy wybierani są na sześcioletnią kadencję (wybory rozpisywane są co dwa lata, ale jednokrotnie wyłania się tylko część całego składu tej izby). Każdy ze stanów posiada w Senacie dwóch przedstawicieli (co jest odzwierciedleniem równego uprawnienia każdej prowincji USA), stąd liczba senatorów sięga setki. Poza pracami legislacyjnymi, Senat zatwierdza wiele ważnych decyzji prezydenta, takich jak mianowanie sędziów Sądu Najwyższego, ambasadorów, członków prezydenckiego gabinetu oraz osób wskazywanych na opiekunów innych istotnych stanowisk. W mocy Senatu leży także zatwierdzanie lub odrzucanie porozumień międzynarodowych, zawartych przez głowę państwa. W razie wykrycia nieprawidłowości w jego pracy i postawienia prezydenta w stan oskarżenia, specjalna komisja przeprowadza dochodzenie – głosowanie Senatorów przesądza o uznaniu ewentualnej winy. Formalnie, przewodniczącym wyższej izby Kongresu jest wiceprezydent, ale w praktyce do pełnienia codziennych obowiązków powołuje się osobę na stanowisko przewodniczącego pro tempore (zastępcę prezydenta wzywają na co dzień inne ważne zadania, przez co zazwyczaj jest nieobecny w gmachu Kongresu). Przyjęło się, że funkcję tę pełni senator o najdłuższym stażu, należący do rządzącej aktualnie partii.

Kongres Stanów Zjednoczonych

Organem ustawodawczym Stanów Zjednoczonych jest dwuizbowy parlament, noszący nazwę Kongresu: składa się z Senatu i Izby Reprezentantów. Co znamienne (i odmienne od wielu parlamentów europejskich), żadna z izb nie ma przewagi nad drugą: projekt nowej ustawy musi być zaakceptowany przez obie (w identycznym brzmieniu). W razie różnicy zdań co do kształtu nowego projektu, konieczne jest wypracowanie jego kompromisowej wersji. Gmachem, w którym mieści się siedziba Kongresu, jest Kapitol – budynek wzniesiony na przełomie XVIII i XIX wieku, usytuowany na Wzgórzu Kapitolińskim. Kamień węgielny pod budowę położył pierwszy prezydent USA, Jerzy Waszyngton. Jego wizerunek został uwieczniony na kopule rotundy, gdzie w 1865 roku włoski artysta namalował fresk, prezentujący polityka w alegoryczny sposób (odzianego w purpurowe szaty, wstępującego do nieba w towarzystwie bogiń Zwycięstwa i Wolności). Kopuła, wieńcząca sklepienie budynku, została dobudowana po pierwszym pożarze gmachu (w 1814 roku). Na jej szczycie znajduje się posąg Columbii (nazwa ta wywodzi się od imienia Krzysztofa Kolumba, uznawanego za odkrywcę kontynentu amerykańskiego) – alegorycznej personifikacji Stanów Zjednoczonych, przedstawianej jako postać kobieca, odziana w drapowane szaty których tekstura wzorowana jest na państwowym sztandarze.

Urząd wiceprezydenta USA

Zgodnie z pierwotnym zapisem, widniejącym z konstytucji Stanów Zjednoczonych, urząd wiceprezydenta powinien otrzymywać kandydat, który zajął drugie miejsce w wyścigu o prezydencki fotel. Jednak okolicznością niesprzyjającą takiemu rozwiązaniu okazała się wielokrotnie odmienna przynależność partyjna najbardziej popieranych kandydatów. Na mocy XII poprawki do konstytucji, od 1804 roku rozpisywane są oddzielne wybory na to stanowisko (kandydatury są wskazywane przez pretendentów do urzędu prezydenta podczas partyjnych prawyborów). Kompetencje zastępcy głowy państwa koncentrują się na kierowaniu pracami Senatu. Ponadto jest to osoba, która przejmuje pełnienie obowiązków prezydenta w sytuacjach kryzysowych (do których zalicza się zwłaszcza sytuacje zagrożenia życia głowy państwa, na przykład skomplikowane operacje medyczne). W razie śmierci prezydenta, jego zastępca automatycznie zajmuje jego stanowisko i sprawuje urząd do końca kadencji. Miejscem zamieszkania wiceprezydenta jest budynek usytuowany na terenie Obserwatorium Marynarki Wojennej Stanów Zjednoczonych: Number One Observatory Circle. Został oddany do dyspozycji rodziny zastępcy prezydenta w 1974 roku – na co dzień służy głównie jej, ponieważ podczas pracy wiceprezydent pełni obowiązki służbowe w Zachodnim Skrzydle Białego Domu.

Rezydencja prezydenta Stanów Zjednoczonych

Waszyngton, 1600 Pennsylvania Avenue – to adres prezydenta Stanów Zjednoczonych. Tak określone jest położenie Białego Domu, oficjalnej siedziby i miejsca codziennego urzędowania głowy państwa. Budynek ten pełni swoją funkcję od 1800 roku, choć ta powszechnie znana nazwa zaczęła funkcjonować u progu XX wieku, za sprawą prezydenta Theodore’a Roosevelta. Najstarszym elementem gmachu jest jego centralna część, zwana Rezydencją Wykonawczą: jej pierwsze piętro, określane jako piętro państwowe, mieści pomieszczenia reprezentacyjne; na drugiej i trzeciej kondygnacji znajdują się prywatne apartamenty rodziny prezydenta. Budynek posiada ponadto dwa skrzydła, połączone z częścią główną poprzez kolumnady. Skrzydło Zachodnie to faktyczne biuro głowy państwa (który na co dzień urzęduje w Gabinecie Owalnym) i jego najbliższych współpracowników. We Wschodnim Skrzydle mieszczą się natomiast biura Pierwszej Damy, zaś w jego podziemiach usytuowany jest bunkier, który ma służyć za schronienie dla prezydenta i jego rodziny (ma sprawdzić się nawet podczas wybuchu nuklearnego). Biały Dom usytuowany jest na terenie parku, którego powierzchnia to obszar ponad siedmiu hektarów. W pobliżu gmachu znajdują się także dwa ogrody: Różany (przylegający do Zachodniego Skrzydła) oraz imienia Jacqueline Kennedy (obok Skrzydła Wschodniego).

Kompetencje prezydenta Stanów Zjednoczonych

Ustrój Stanów Zjednoczonych Ameryki Północnej, zapisany w XVIII-wiecznej konstytucji państwa, wprowadza klasyczny trójpodział władz – jednak najszersze uprawnienia nadaje głowie państwa. W stosunku do głównego organu władzy ustawodawczej, jakim jest Kongres, prezydent pełni rolę doradcy i w pewnym stopniu wyznacza kierunek, w jakim mają zmierzać prace legislacyjne: w corocznym, wygłaszanym w styczniu orędziu, prezentuje aktualną sytuację państwa i przedstawia swoje plany polityczne. Jako szef krajowej administracji nadzoruje jej funkcjonowanie (pomagają mu w tym sekretarze piętnastu departamentów). Ponadto, jego osoba jest gwarantem przestrzegania prawa; jako jedyny ma też moc ułaskawiania skazańców. W ręku prezydenta skupia się władza nad siłami zbrojnymi, a przy tym jednocześnie obowiązek wyszkolenia i utrzymania wojska. Jest osobiście odpowiedzialny za bezpieczeństwo całego państwa – przy podejmowaniu trudnych decyzji korzysta z pomocy grona doradców wojskowych i cywilnych. Prezydent jest oczywiście bezpośrednim przedstawicielem USA na arenie międzynarodowej – kieruje polityką zagraniczną i pełni funkcje dyplomatyczne, podczas spotkań z przywódcami innych krajów. Do jego kompetencji należy przeprowadzanie negocjacji i zawieranie porozumień międzynarodowych. Do końca sprawowania urzędu pozostaje także liderem swojej partii politycznej.